398

medewerkten, o.a. de „Economische Tak’ van de Hollandsche Maatschappij
 der Wetenschappen te Haarlem, welke eene gouden medaille en
eene premie van 200 dukaten uitloofde aan den papierfabrikant, die in
staat zou zijn, tot gelijke prijzen te leveren als die, waarvoor door het
buitenland papier werd ingevoerd.
Het mocht echter niet baten, want de handpapierfabricage moest het
in het begin der 19° eeuw afleggen tegen de door den Franschman
Nrcoas Louis ROBERT in 1799 uitgevonden papierbereiding langs machtnalen
 weg. Intusschen waren er in 1819 in Noord-Nederland nog 176
papiermolens met 1884 arbeiders, die met de hand papier vervaardigden,
in werking; daarvan waren er 31 met 1017 arbeiders aan de Zaan en
15 met 474 arbeiders in Gelderland.
Eerst tegen het midden der vorige eeuw begonnen de molens, waarin de
nandpapierfabricage werd uitgeoefend. te verdwijnen, en wel vooral die
an de Zaan.
In Gelderland bleef men zich nog op de vervaardiging van met de hand
geschept papier toeleggen, hoewel het aantal oude paniermolens ook daar
zeer sterk verminderde.
De eerste machinale papierfabriek in Nederland werd ïn 1834 te
Zaandijk opgericht, welk voorbeeld spoedig te Apeldoorn werd gevolgd;
beide fabrieken hadden echter slechts een kort bestaan. Te Roermond en
te Meerssen werden in 1838 de eerste papiermachines geplaatst. In het
jaar 1845 werd eene machinale papierfabriek te Wormer gesticht, welke
later belangrijk is uitgebreid en nog steeds werkt. Ongeveer te zelfder
ijd verrees er eene te Wapenveld, welke eveneens nog bestaat.
De kaarten VI en VII van den bij deze Beschrijving behoorenden Ecoaomischen
 Atlas wijzen den omvang en de geografische verbreiding der
papiernijverheid in 1858 en in 1906 aan.
In 1858 bezat Nederland ongeveer 150 fabrieken met + 1900 arbeiders :
‚n 1874 195 met + 1200 arbeiders.
De productie van handpapier verminderde het sterkst in de laatste 25
jaren der 19e eeuw, terwijl die van machinaal bereid papier zeer toenam.
In Gelderland bestaan thans nog eenige fabrieken, waarin dit oude bedrijf
naast de machinale papierbereiding wordt uitgeoefend, en welker fabrikaat
 grootendeels naar het buitenland gaat, terwijl te Westzaan nog
1 oude papiermolen bestaat, die uitsluitend met de hand geschept papier
maakt, en verder 1 papierfabriek. die naast machinaal bereid panier ook
aandpapier vervaardigt.
Er bestaan thans in Nederland 35 grootere en kleinere papierfabrieken
met + 2.800 arbeiders; de meeste daarvan worden nog gevonden op de
Veluwe met Apeldoorn als centrum (waar 10 fabrieken zijn met
+ 470 arbeiders); voorts vindt men in die omgeving grootere en kleinere
papierfabrieken te Brummen (5 met + 155 arbeiders), Epe (2 met
+ 30 arbeiders) en Wapenveld (1 met + 180 arbeiders). On den