7

met -+ 18.690 arbeiders. Deze waren als volgt over de 11 provinciën
verdeeld:
Groningen . 36
Friesland 9
Drente . 2
Overijsel …. 39
Gelderland . 6
Utrecht . . 26
Noord-Holland 14?
Zuid-Holland . 142
Zeeland EL 5 ot ie
Noord-Brabant .
Limburg . .
Totaal ._ . . 524 boekdrukkerijen met + 18.690 arbeiders.

LC

In 1819 werden er hier te lande 141 boekdrukkerijen geteld met 679
arbeiders, in 1858 182 met ruim 1500 arbeiders, in 1873 437.
Het grootste aantal boekdrukkerijen werd natuurlijk in de groote
steden, Amsterdam, Rotterdam en ’s-Gravenhage, en in de grootere provinciesteden
 geteld.
Amsterdam stond in 1906 bovenaan met + 90 boekdrukkerijen,
waarin + 3630 arbeiders werkzaam waren; dan volgde Rotterdam
met + 55 drukkerijen en ++ 1660 arbeiders; ‘s-Gravenhage had
+ 30 drukkerijen met + 1400 arbeiders; Groningen + 25 drukke.
rijen met + 670 arbeiders; Haarlem + 20 met + 790 arbeiders;
Utrecht + 20 met + 600 arbeiders; Leiden + 15 met + 430
arbeiders; Arnhem + 10 mes + 300 arbeiders: Nijmegen + 10
met + 400 arbeiders.
Uit de opgaven der gemeenten blijkt, dat de algemeene benaming:
„boekdrukkerij’’ alle inrichtingen, waar de grafische vakken worden
beoefend, omvat. Waarschijnlijk is dit ook het geval met de cijfers omsent
 1819, 1858 en 1873.
Volgens het oordeel van bij dezen tak van nijverheid nauw betrokkenen
 zouden echter bovenvermelde, aan de gemeenteverslagen ontleende
cijfers zelfs dán nog te laag zijn, wanneer zij uitsluitend betrekking
hadden op de eigenlijke boekdrukkerijen.
Dat het aantal boekdrukkerijen op dit oogenblik nog belangrijk
grooter is dan in 1906, mag op goede gronden worden aangenomen,
 ook al houdt men rekening met het verschijnsel, dat in de laatste
jaren in de groote steden eene neiging tot concentratie op dit gebied zich
openbaarde, welke als eene reactie schijnt te moeten worden beschouwd op
den toestand, welke eenige jaren geleden ontstond, toen in korten
tijd een groot aantal kleine, weinig kapitaalkrachtige drukkerijen in de
buitenwijken dier steden in het leven werden geroepen, bij hare onprich-