812

Zoutwinning
en bereiding in
Waderland.

In Nederland werd in lang vervlogen tijden (reeds vóór de 13e eeuw)
zout gewonnen door het branden van het veen, dat van zeewater doortrokken
 was. Als dit veen gebrand was, bleef in de asch het zout achter,
dat daaruit door een zuiveringsproces werd verkregen. Met name in
onderscheidene Zeeuwsche plaatsen — vooral op de eilanden. Tholen en
Schouwen en bij de later door de zee verzwolgen stad Reimerswaal —
was daardoor vóór de 15e eeuw het zoutbranden, „„sélbarnen”’ genoemd,
een levendig bedrijf. Te Zierikzee bestonden tot voor korten tijd bij de
stad nog heuvels van ‚„seltasch”’, de asch, waaraan het zout onttrokken
was, die herinnerden aan de dagen, toen de zoutbranderij een veel uitgeoefend
 bedrijf in deze stad was. Thans zijn die heuvels afgegraven; de
asch werd door glastabrieken opgekocht en als grondstof gebruikt.
Ook buiten Zeeland werd deze industrie gevonden, oc. a. in Friesland en
te Enkhuizen, Men meent zelfs, dat Zalt-Bommel, ofschoon midden in
het land gelegen, zijn naam te danken heeft aan het zoutbranden. Aanaemelijker
 is dit met betrekking tot het dorp Zoutelande op Walcheren.
Het uitgraven van moer of veen om zout te branden, het z.g. „darinek
delven’, werd evenwel in 1476 bij plakkaat beperkt, omdat de landerijen
er door vernield werden en groote poelen er door ontstonden, en in 1515
door KAREL V geheel verboden. Daardoor ging de zoutbranderij geheel
te gronde.
Voor de zich. uitbreidende haringvisscherij was trouwens de productie
van zout door de zoutbranderij toch reeds niet, voldoende, zoodat men
reeds begonnen was met voor dit doel ruw zee- en klipzout uit Spanje,
Frankrijk en Engeland aan te voeren. Deze zouthandel breidde zich in de
16e eeuw sterk uit. Gedurende den tachtigjarigen oorlog werd de vaart
op Spanje soms belemmerd. Dan zeilden de Nederlandsche schepen
naar de Kaapverdische eilanden, ook wel de „Zoute eilanden” geheeten
en voerden vandaar zout aan, dat daar in overvloed verkrijgbaar was.
Daar naast kwam eene nieuwe methode op om zout te winnen en wel
die om door middel van gradeerwerken uit zeewater het zout te halen
Zulk een gradeerwerk bestond. uit eene opeenstapeling van takkenbossen,
waarover het zeewater gepompt werd en waarbij het water onder den
invloed van wind en zon eenigermate verdampte, terwijl de verontreinigingen
 zich aan de takken hechtten. De op deze wijze verkregen sterkere
zoutoplossing werd vervolgens in vlakke, open pannen verdampt, waarbij
zich het zout afscheidde. In vele plaatsen, waar men vroeger de zoutbranderij
 had uitgeoefend, ging men, nu op deze wijze zout bereiden of
aangevoerd ruw zout raffineeren. Zoo vond men o. a. te Zierikzee in het
begin der 17e eeuw een groot aantal „zoutpannen”’ en was deze stad
in dien tijd de stapelplaats van den zouthandel. Ook Hoorn en Enkhuizen
hadden een levendigen zouthandel en eene bloeiende zout-industrie.
Later werd ook de zoutbereiding door middel van gradeerwerk prijs
gegeven [de wetten. betreffende de belasting op het zout zoowel die van