58

H.  Gwmmerus,

Sasernae  behandelt  vorfand.  Diese  hatten,  wie  oben  bemerkt,  in  ihr
Werk  vieles  aufgenommen,  was  zwar  mit  der  Gutswirtschaft  im  Zusammenhänge ­
  stand,  aber  der  Landwirtschaft  im  engeren  Sinne  fremd
war.  Es  ist  darum  nicht  ausgeschlossen,  dass  sie  die  Frage,  ob  der  Gutsbesitzer ­
  eigene  Handwerker  halten  soll  oder  nicht  (c.  16,  4),  auch  erörtert
hatten.  Auf  Cato  scheint  die  Bemerkung  über  die  Handelsgärtnerei  in
der  Stadt 1 )  zurückzugehen.  Aber  alle  diese  Erörterungen  sind  der  Art,
dass  sie  von  jedem  Manne  mit  praktischem  Blicke  gemacht  werden  konnten.
Wenn  Varro  hier  irgend  etwas  seinen  Vorgängern  entlehnt,  so  tut  er  es
nur,  weil  es  mit  den  ihn  umgebenden  Verhältnissen  im  Einklang  stand.
Vier  Faktoren,  beginnt  er,  können  von  aussen  auf  die  Ertragsfähigkeit ­
  des  Gutes  ungünstig  einwirken  (§1):  si  vicina  regio  est  infesta  (d.  h.
von  Bäubern  beunruhigt);  si  quo  neque  fructus  nostros  exportare  expediat
neque  inde  quae  opus  sunt  adportare;  tertium,  si  viae  aut  fluvii,  qua
portetur,  aut  non  sunt  aut  idonei  non  sunt;  quartum,  siquid  ita  est  in
confinibus  fundis,  ut  nostris  agris  prosit  aut  noceat.  —  Der  zweite  Punkt
wird  ausführlich  erörtert  (§  2):  quae  vicinitatis  invectos  habent  idoneos,
quae  ibi  nascuntur  ubi  vendant,  et  illinc  (codd.  illic)  invectos  opportunos
quae  in  fundo  opus  sunt,  propter  ea  fructuosa.  Trotz  der  gekünstelten,
echt  varronisclien,  mit  archaistischen  Wendungen  und  Wörtern  —  inveetus,
  -i  statt  -us  —  gezierten  Ausdruckweise  ist  der  Sinn  vollkommen
klar,  wie  auch  Keil  richtig  erklärt:  ad  utilitatem  villae  pertinet,  ut  et
vicinitas  ei  eommodum  invedum  praebeat  ad  vendenda  ea  quae  in  fundo
nata  sunt,  et  ipsa  ex  vicinitate  ad  se  opportunum  invedum  habeat  eorurn
quae  in  fundo  opus  sunt.  —  multi  enim,  fügt  Varro  hinzu,  habent,  in
praediis  (so  ist  nach  der  kleinen  Teubnerschen  Ausgabe  und  Keils  Kommentar ­
  zu  interpungieren)  quibus  frumentum  aut  vinum  aliudve  quid  desit,
inportandum,  was  wiederum  Keil  richtig  erklärt:  multi,  quibus  in  praediis
frumentum  aut  vinum  aut  quid  aliud,  desit,  id  habent  a  vicinis  inportandum. ­
  —  Varro  fährt  fort  (§  3):  itaque  sub  urbe  colere  hortos  late  expedit
  (d.  h.'  lucrum  maximum  affert’),  sic  violaria  ac  rosaria,  item  multa
quae  urps  recipit,  cum  eadem  in  longinquo  praedio,  ubi  non  sit  quo  deferri
  possit  venale,  non  expediat  colere.  item  si  ea  (d.  h.  solche)  oppida
aut  vici  in  vicinia  (so  Keil  nach  §  4  statt  aut  viciniae  der  Handschriften)
aut  etiam  divitum  copiosi  agri  ac  villae,  unde  non  care  emere  possis
quae  opus  sunt  in  fundum,  quibus  quae  supersint  venire  possint,  ut
quibusdam  pedamenta  aut  perticae  aut  harundo,  fructuosior  fit  fundus,
quam  si  lange  sint  inportanda,  non  numquam  etiam,  quam  si  colendo
in  tuo  ea  parare  possis.
Es  ergibt  sich  aus  dem  angeführten,  dass  nach  Varros  Ansicht  ein
römischer  Gutsbesitz  mittlerer  Grösse,  im  Gegensatz  zu  den  grossen  Villen

1)  §  3:  itaque  sub  urbe  colere  hortos  late  expedit;  Cato  8,  2:  sub  urbe  hortum
omne  genus.