197
buurtschap Ugchelen onder Apeldoorn een papiermolen stichtte, wordt
‚ok een der baanbrekers der papiernijverheid hier te lande genoemd; aan
nem was het vooral te danken, dat deze nieuwe tak van bedrijf zich hier
te Jande zoo krachtig ontwikkelde en toen Lopewijk XIV in 1672 Gelderand
veroverde, was Apeldoorn reeds het middelpunt van eene zeer belangrijke
papiernijverheid.
Deze verovering had echter tot gevolg, dat verscheidene Geldersche
japierfabrikanten, die provincie verlieten en zich ook in de Zaanstreek
vestigden, waar zij den Zaanschen papiermakers, die aanvankelijk slechts
pakpapier maakten, aanleiding gaven om ook tot de vervaardiging van wit
papier over te gaan. Onder de papierfabrikanten uit dien tijd, die eene
zekere bekendheid verwierven, kunnen gerekend worden PIETER VAN
DER LEY, die te Zaandijk eene papierfabriek oprichtte, en JacoB en
ADRrIA4n HoniGa, die dit voorbeeld volgden. Het is hoofdzakelijk aan
leze ondernemende mannen te danken geweest, dat het Hollandsche
papier eene Europeesche vermaardheid verkreeg, welke het volkomen
verdiende, niet alleen wegens de zuiverheid der als grondstof gebruikte
lompen, maar voornamelijk ook door de stevigheid en de gelijkmatige
likte van het geschepte papier. De bekende watermerken van het papier,
zooals het „Wapen van Londen”, het „Wapen van Venetië’, „de Leliën’’,
de Eenhoorn”, „de Olifant’’ en de „Bijenkorf’’ zijn uit die dagen.
Van groot belang voor de verbetering van het bereidingsproces was de
uitvinding in ons land (omstreeks 1690) van den wrijf- of roerbak, een
zenvoudig, maar zeer vernuftig gevonden werktuig, dienende om de
vezelstoffen met water tot eene fijne brij te vermalen, dat thans nog hier
‚n ook in het buitenland „hollander’’ wordt genoemd.
Om een denkbeeld van de belangrijkheid van de papiernijverbeid in
de Zaanstreek in dien tijd te geven, zij vermeld, dat er in de omstreken.
van Zaandijk niet minder dan 40 papiermolens waren, die zich op de
vervaardiging van wit papier toelegden, terwijl bovendien nog vele zoogenaamde
„basterd-papier’ ’-molens bestonden, waar de meer ordinaire
soorten papier zoomede het pakpapier werden gemaakt. Het was voor de
Hollandsche drukkers toen niet meer noodig om het papier voor hunne
uitgaven uit het buitenland te betrekken, zooals dat in vroegere jaren
gebruikelijk was, en de deugdelijkheid van het Hollandsche papier versreeg
zulk een roep, dat zelfs door buitenlandsche uitgevers en graveurs
laaraan de voorkeur werd gegeven.
Deze bloeitijd was echter niet van langen duur, daar de buitenlandsche
tabrikanten hun fabrikaat zoo eel verbeterden, dat deze het verloren
terrein herwonnen, zoodat tegen het einde der 18e eeuw de Hollandsche
'abrieken geheel overvleugeld waren.
Men zag met leede oogen aan, dat een tak van nijverheid, welke eenmaal
zoo belangrijk was, meer en meer achteruitging en men beproefde
dien wederom tot bloei te brengen, waartoe verschillende vereenigingen