407
De boekdruk is het belangrijkste en, toegerust met de tegenwoordige
hulpmiddelen, ook het meest omvattende aller grafische vakken.
Zooals bekend, dagteekent de uitvinding der boekdrukkunst van de
15e eeuw.
In China verstond men toen reeds eenige eeuwen de kunst om op
houten blokken lettertekens in relief te snijden en daarvan afdrukken te
maken. Niets wijst er echter op, dat deze kunst van China naar het
Westen is overgebracht. In de middeleeuwen kwam het in Europa wel voor,
dat men houten stempels gebruikte om versieringen op geweven stoffen
over te brengen. Waarschijnlijk hebben deze stempels den eersten stoot
gegeven tot het ontstaan van in hout gesneden drukvormen in Europa,
want van de geweven stoffen tot het papier was een voor de hand
liggende overgang. Hoe het zij, in de eerste helft der 15e eeuw was het
reeds veelvuldig gebruikelijk, houten platen zoodanig met het mes of de
graveernaald te bewerken, dat men òf de prenten diep in het hout
groefde, òf de druklijnen in relief liet staan en al wat daaromheen lag
wegsneed. Spoedig begon men die prenten, meest heiligenafbeeldingen,
aanvankelijk zonder tekst, te voorzien van korte aanteekeningen over
aflaat, enz., of kleine spreuken (legenden), die op strookjes uit den mond
der heiligen kwamen. Naderhand werden de bijschriften onder de platen
gesteld, of wel naast de afbeeldingen geheele, in hout gesneden bladzijden
met tekst geplaatst, en ten slotte kleine werken alleen uit tekst
bestaande (zooals de bekende Latijnsche spraakkunst van DONATUS en
gebedenboeken) geheel in hout gesneden en afgedrukt. De boeken met
afbeeldingen bleven echter de overhand behouden. Hunne vervaardigers,
briefschilders of briefdrukkers, ook wel printers genaamd, hielden zich
met dit bedrijf in verschillende steden van Duitschland en Nederland
bezig en stalden hunne stichtelijke lectuur op de jaarmarkten ten verkoop
uit. Het afdrukken van de vormen op het papier of perkament geschiedde
niet in eene pers, maar door middel van eene wrijfplank met borstels.
De bladen werden slechts aan ééne zijde bedrukt. Moesten zij een boek
vormen, dan werden zij met de witte kanten tegen elkander geplakt.
Op deze wijze ontstonden tamelijk uitgebreide druk- en prentwerken,
soms van 50 tot 60 bladzijden ; zulk een gedenkteeken van de eerste drukkunst
is de beroemde ‚„Bijbel der armen”’ (Biblia pauperum), eene ver:
zemeling van 40 afbeeldingen uit het Oude en Nieuwe Testament. Uit
denzelfden tijd dagteekent de te Haarlem vervaardigde „Spieghel der
menschelijke behoudenis”’ (Speculum humanae salvationis).
Met de vervaardiging van deze houtblok- of zylografische drukken, de
onmiddellijke voorloopers der typografie, heeft ons land vooraan gestaan.
Zoo werd b.v. ook de bovengenoemde spraakkunst van DONATUS hier te
lande gedrukt.
Zooals gezegd, vormde bij de houtblokdrukken het drukvlak, dat op
Boekdruk.