Giordano Bruno.
577
juxta communem aliquam et universalem mensuram, sed juxta
homogeneam, particularem, propriam, mutabilem atque variabi-
lem mensuram. De sensibilibus ergo, qua sensibilia sunt,
universaliter velle definire, in aequo est atque de intel-
ligibilibus vice versa sensibiliter.“ ;
31) Vgl. die Ausführungen über die „Relativität“ der sinn-
lichen Erkenntnis, a. a. O. p. 192f.
32) Der Widerspruch, der besonders deutlich hervortritt,
wenn man sich nicht auf die bekannten italienischen Hauptwerke
Brunos beschränkt, sondern das Ganze seiner Schriften über-
blickt, ist insbesondere von Tocco in seiner eingehenden und
gründlichen Untersuchung der lateinischen Schriften betont wor-
den. (Le opere latine di G. B. esposte e confrontate con le ita-
liane, Firenze 1889, bes. p. 337 ff., 352, 357 ft., 373 ff.) Tocco hat
indes die vielfachen vermittelnden Züge, die hier trotzdem vor-
handen sind, zu stark zurücktreten lassen: Vermittlungen, die
schon im Neuplatonismus angelegt sind, bei Bruno und der Na-
turphilosophie aber durch die erneute Tendenz zu empirischer
Forschung und Beobachtung verstärkte Kraft und Bedeutung ge-
winnen. (Vgl. a. ob. S. 191 f.)
33) „Sicut enim nullus color est actu sine luce, licet alius
magis, alius minus explicet sese, ita nihil sine intellectus partici-
patione quoquo pacto cognoscit; illam enim pro rerum diversi-
tate et multitudine specierum in omnia quadam analogica pro-
gressione descendere dicimus, sensum vero ascendere, imagina-
tionem quoque hinc, rationem autem inde descendere pariter et
ascendere, ita ut eadem virtus et cognoscendi principium
idem a diversis functionum et mediorum differentiis
diversas recipiat nomeneclaturas .... Ex quibus demon-
strative concludi potest, quod si in sensu sit participatio
intellectus, sensus erit intellectus ipse.“ Sigillus sigillo-
rum, Op. lat. IL, 2, 175f. Vgl. II, 2, 177 f.; 179f.; vgl. bes. Sum-
ma terminorum metaphysicorum, Op. lat. I, 4, 106 ff.; Lampas
tıriginta statuorum, Op. lat. III, 52 £ und 58 u. s.
%) De umbris idearum (1582), Op. lat. II, 1, 47: „Talem qui-
dem progressum tunc te vere facere comperies et experieris, cum
a confusa pluralitate ad distinctam unitatem per te fiat
accessio: id enim non est universalia logica conflare,
a7